Сәрсенбі күні Молдова президенті Майя Санду елдің ресми тілінің атауын «молдован» тілінен «румын» тіліне өзгерту туралы жарлыққа қол қойды. Молдова парламенті бұған дейін атауды өзгерту туралы заң жобасын мақұлдаған болатын. BBC Орыс қызметі Молдова билігінің неліктен бұл шешім қабылдағанын және оның нені өзгертетінін түсіндіреді.
«Мен румын тілінің осында тұратын және осы жерді сүйетіндердің барлығын біріктіргенін қалаймын. Біз, бүкіл әлем бойынша 27 миллионнан астам адаммен бірге, Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің бірі - румын тілінде сөйлейміз», - деп жазды Санду өзінің Facebook парақшасында.
Тілдің сипаттамасы ел Конституциясында, заң мәтіндерінде және барлық мемлекеттік құжаттамада ауыстырылады.
Билік мұны қалай түсіндіреді?
Жарлыққа қол қойғаннан кейінгі жазбасында Санду молдован және румын тілдері мен халықтары арасындағы ондаған жылдар бойы жалғасып келе жатқан бөліністі жасанды және үшінші тараптар үшін пайдалы деп санайтынын мәлімдеді.
«Бізге, Молдова Республикасының азаматтарына, румын тілінде емес, молдован тілінде сөйлейтінімізді ондаған жылдар бойы айтып келгендердің бір ғана мақсаты болды: бізді бөлу», - деп жазды президент. «Себебі ұлтты бөлгеннен кейін, оны бағындыру және бақылау оңайырақ. Бөлінген халық өзін қорғай алатын біріккен күш емес. Бізді бөлуге тырысқандар лингвистикамен емес, Молдованы мәңгілік ұлттық қақтығыста қалай ұстау керектігімен айналысты».
Небәрі 24 сағат ішінде жазба 12 000 лайк пен 1500 пікір жинады, олардың көпшілігі «Құттықтаймын!» деген сөздерден басталды.
Неге қазір?
Украинадағы Ресей агрессиясы басталған кезде, Украина мен Румынияның арасында орналасқан шағын Молдова өз қауіпсіздігіне нақты қауіп төндіріп тұрғанын сезінеді.
Ресей зымырандары Украинадағы нысандарға қарай жол жүріп, Молдова әуе кеңістігіне бірнеше рет кірді. Олардың сынықтары Украинаның әуе қорғаныс операциялары нәтижесінде Молдова ауылдарына да құлады. Ресейдің Украинаның энергетикалық инфрақұрылымын атқылауы Молдовада электр қуатының үзілуіне де себеп болды.
Сонымен қатар, Молдова билігі Мәскеудің өз еліне қатысты риторикасын ашық түрде қорқыту деп санайды және Кремльді Молдовадағы төңкеріс жасауға әрекет жасады деп айыптайды. Елде жаппай наразылықтар жалғасуда, қатысушылар Санду үкіметін қатты сынға алып, Ресейді қолдайтындықтарын білдірді.
Президент Майя Санду Батыстың қолдауын қамтамасыз ету үшін бар күшін салуда. Өткен маусымда Молдова Украинамен бірге ЕО мүшелігіне кандидат мәртебесін алды.
Кейбір сарапшылардың пікірінше, қазіргі жағдайда мемлекеттік тілдің атауын өзгерту Кишиневтің Еуропалық Одақ пен НАТО-ға мүше көршілес Румыниямен жақындасу жолындағы тағы бір қадамы болуы мүмкін.
Ел тұрғындары қалай қарсы алады?
Әлеуметтік желілердегі бірнеше мың лайктан басқа, үкіметтің шешімі Молдова қоғамында ешқандай реакция тудырмады.
Ел тұрғындары үшін «румын тілі» деген сөз тіркесі 1990 жылдардан бастап қолданысқа енді. Сол кезде мектептердегі ұлттық тіл сабақтары бұрынғыдай молдован емес, румын тілі деп атала бастады. Жалпы білім беру мекемелерінің оқу бағдарламаларында ел тарихы «румындардың тарихы» деп өзгертілді.
Румыния Әділет министрлігінің мәліметтері бойынша, 2009 және 2021 жылдар аралығында миллионнан астам молдован румын азаматтығын алды, бұл ел халқының шамамен 39,5%-ын құрайды.
Бұрынғы кезеңде алынған румын төлқұжаттарын ескере отырып, бүгінде молдовандардың кем дегенде жартысы румын азаматтары болып табылады.
Қоғамның басым бөлігі Румыниямен ұзақ уақыт бойы тығыз байланысты, сондықтан Молдовада мемлекеттік тілдің мәртебесін өзгерту мүлдем табиғи болып көрінеді.
Оған кім қарсы?
Оппозиция мен ұлтшыл топтар Майя Сандуға және парламенттің шешіміне қарсы шығып жатыр.
Оппозиция – негізінен социалистер мен коммунистер – мұндай мәселелерді тек халықтық референдум арқылы шешуге болады, билік дәліздерінде емес деп санайды.
«Мен парламенттік комитеттерден: «Стефан чель Маре [XV-XVI ғасырлардағы Молдова княздігінің билеушісі] қай тілде сөйледі?» деп сұрадым. Молдова тілінде. Михай Эминеску [XIX ғасырдың екінші жартысындағы ақын] қандай тілде өлең жазды? Молдова тілінде; ол осы жерден, Молдовадан шыққан. Дмитрий Кантемир [XVII ғасырдағы Молдова княздігінің билеушісі] молдован тілінде жазды», - деді Молдова Республикасы Коммунистік партиясының (PCRM) жетекшісі және елдің бұрынғы президенті Владимир Воронин Молдова баспасөзіне берген түсініктемесінде.
Наурыз айының басында, парламент заң жобасын қабылдағаннан кейін көп ұзамай, Кишиневтегі Конституциялық сот ғимаратының алдында тіл атауын өзгертуге қарсы наразылық акциясы өтті. Әртүрлі бағалаулар бойынша, оған жүзге жуық адам қатысты.
Олар үкімет әрбір молдованның ең қасиетті нәрсесіне – ата-бабаларының тіліне қол сұғып жатыр деп мәлімдеді.
Румынияның реакциясы
Бухарест Молдова билігінің шешімін құптап, Кишиневке толық қолдау көрсететініне сендірді.
«Мен Кишинев парламентінің румын тіліне Молдова Республикасында ресми тіл мәртебесін беру туралы заң қабылдауын құптаймын. Тарихи және ғылыми шындықты осылай мойындау Прут өзенінің екі жағалауындағы ортақ мәдениет пен тілді растайды», - деді Румыния Премьер-Министрі Николае Чукча.
«Мен Румынияның Молдова Республикасының еуропалық бағытын, экономикалық дамуы мен барлық азаматтарының әл-ауқатын сөзсіз қолдайтынын растаймын. Сондықтан мен Румыния үкіметінің көршілес мемлекетіміздің егемендігін, аумақтық тұтастығын және тұрақтылығын қолдайтынын растаймын», - деп жазды ол өзінің Facebook-тегі ресми парақшасында.
Мәскеуде не дейді
Ресей Сыртқы істер министрлігінің өкілі Мария Захарова өзінің Telegram арнасында молдован тілі молдовандар үшін өзін-өзі танудың символы екенін жазды (Захарова өз жазбасында елдің кеңестік атауы Молдованы қолданады).
«Кишиневтегі қазіргі режим молдован тілінен бас тарту арқылы мынадай сұрақ туғызады: Бессарабия қазір кімніңкі (1940 жылға дейін Румыния басып алған) және Днестр бойындағы жерлер (1940 жылға дейін Украинаның құрамында болған) кімге тиесілі? […] Егер олар тілдің атауын қайта жазғысы келсе, онда тарихи логикаға сүйеніп, румын молдован тілі деп атасын, керісінше емес», - деп жазды ол.
Оның айтуынша, молдован тілі, парадоксалды түрде, ресми түрде тек Приднестровьеде ғана сақталған.
«Біз сөйлейтін тілді қалай атау керектігін шешу біздің егеменді құқығымыз және бізге тарих сабақтарының қажеті жоқ. Біз Ресей тарапын еліміздің ішкі істеріне араласпауға шақырамыз», - делінген Молдова Сыртқы істер және еуропалық интеграция министрлігінің (MFAEI) мәлімдемесінде.
Румын және молдован тілдері: бір тіл ме, әлде екі тіл ме?
Көптеген қазіргі заманғы лингвистер «румын» және «молдован» бір тілдің әртүрлі атаулары (лингвонимдері) деп санайды.
Молдова тілі - румын тілінің негізін қалаған көне тіл. Оның әдеби түрі XVI және XVII ғасырларда қалыптаса бастады және XIX ғасырдың екінші жартысында толық қалыптасты.
Румыния мемлекетін құру процесі 1859 жылы Осман империясының вассальды жерлерінде екі князьдіктің - Молдова мен Валахияның бірігуі нәтижесінде басталды.
Бухарест келісімінің нәтижесінде Осман империясы Молдавия княздігінің бір бөлігін – Бессарабияны – Ресей империясына беруге мәжбүр болды.
1917 жылғы төңкерістен кейін Бессарабия провинциясы қысқа уақыт бойы тәуелсіз Молдова республикасы болып қалды, ал 1918 жылы Румынияның құрамына кірді.
1940 жылы 28 маусымда Молотов-Риббентроп пактісіне қол қою нәтижесінде Румыния Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны КСРО-ға беруге мәжбүр болды, содан кейін Молдова ондаған жылдар бойы Молдова КСР болды.
Дереккөзді оқыңыз
