ქვანახშირი

„როიტერის“ მიერ ყაზახეთის რკინიგზის განცხადებაზე დაყრდნობით გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, რუსეთმა 2025 წლის დასაწყისიდან მეხუთედ დააწესა შეზღუდვები ყაზახეთიდან უსტ-ლუგას პორტის გავლით ქვანახშირის ექსპორტზე.

ახალი აკრძალვა 3-დან 7 აგვისტომდეა ძალაში და ვრცელდება ყაზახეთის ყველა სადგურზე, რომლებიც ტვირთს შპს „Universal Reloading Complex“-ში აგზავნიან.

მსგავსი ზომები უკვე რამდენჯერმე იქნა შემოღებული: 23-26 ივლისს, 20-29 მაისს, ასევე 10-14 მაისამდე უსტ-ლუგის კონტეინერული ტერმინალისთვის სს-სთვის და კიდევ უფრო ადრე, 29 მარტიდან 1 აპრილამდე ვიბორგის პორტისთვის. სცენარი იგივეა: სატრანსპორტო დერეფნის დახურვა ახსნა-განმარტების გარეშე.

მიუხედავად იმისა, რომ ყაზახეთის ქვანახშირი ევროკავშირის სანქციების ქვეშ არ არის, ის დიდწილად დამოკიდებულია რუსეთის პორტებზე, განსაკუთრებით უსტ-ლუგაზე, რომელსაც ყაზახეთის ვაჭრობის სამინისტრო „ევროპისკენ მიმავალ მთავარ სატრანზიტო პუნქტს“ უწოდებს. თუმცა, ევროკავშირის მიერ რამდენიმე რუსული პორტის წინააღმდეგ სანქციების მე-16 პაკეტის შემოღებით, ქვანახშირის ექსპორტი საფრთხის ქვეშაა.

ყაზახეთი იძულებული გახდა მოლაპარაკებები წამოეწყო. მე-18 სანქციების პაკეტის განხილვისას, ხელისუფლებამ ევროპისგან კორექტირება უზრუნველყო - რუსეთის გარკვეულ პორტებთან ტრანზაქციები ახლა დაშვებულია, თუ ისინი ყაზახური ქვანახშირის ტრანზიტს მოიცავს.

ამ ძალისხმევის მიუხედავად, დანაკარგები აშკარაა. 2024 წელს ყაზახეთის ქვანახშირის ექსპორტი ევროკავშირში 6.1 მილიონი ტონიდან 5.2 მილიონ ტონამდე შემცირდა. 2025 წლის პირველი ხუთი თვის განმავლობაში მიწოდებებმა სულ 1.6 მილიონი ტონა შეადგინა - მთლიანი რაოდენობის მხოლოდ 38.5%.

აკრძალვის ინიციატორი იყო რკინიგზის ტრანსპორტის საბჭო, საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც აერთიანებს რუსეთს, ბელარუსს, მოლდოვას, კავკასიის, ბალტიისპირეთისა და ცენტრალური აზიის ქვეყნებს. ფორმალურად, ეს იყო სამთავრობათაშორისო ორგანოს შიდა გადაწყვეტილება, თუმცა შედეგები შეიძლება მილიონობით დოლარს შეადგენდეს.

რუსეთის ქვანახშირის ინდუსტრია ჩვენს თვალწინ იშლება.

მოთხოვნის შემცირებამ, „აღმოსავლეთისკენ მიმავალი გზის“ ჩავარდნამ და სანქციებმა მასობრივი გათავისუფლება, მაღაროების დახურვა და ტრილიონობით ვალის დაგროვება გამოიწვია. მაღაროელებს თვეების განმავლობაში არ აუღიათ ხელფასი, ხოლო პროტესტის მონაწილეებს სამსახურიდან ათავისუფლებენ ან საბრძოლველად გზავნიან.

ენერგეტიკის სამინისტროს მონაცემებით, 2025 წელს ინდუსტრიის ზარალი 350 მილიარდ რუბლს მიაღწევს - სამჯერ მეტი, ვიდრე 2024 წლის მაჩვენებელია. მხოლოდ იანვრიდან მაისამდე ზარალმა 112 მილიარდი შეადგინა. კუზბასში სპირიდონოვსკაიას მაღარო დაიხურა, რის შედეგადაც 900 მუშა ხელფასის გარეშე დარჩა - მათ 90 მილიონი რუბლი დაევალათ. და ეს მხოლოდ ერთი შემთხვევაა გაკოტრების სერიაში.

სანქციებისა და ევროპის მიერ რუსული ქვანახშირის შესყიდვაზე უარის თქმის შემდეგ, ხელისუფლებამ ჩინეთს მიმართა. თუმცა, შორეული აღმოსავლეთის ლოგისტიკური მარშრუტები შეფერხების ზონად იქცა და ჩინეთმა იმპორტი 18%-ით შეამცირა. ფასები დაეცა, მიწოდების მანძილი გაიზარდა და ამასთან ერთად ხარჯებიც. კომპანიების ნახევარზე მეტი ზარალში მუშაობს, მაგრამ ისინი კვლავ განაგრძობენ მუშაობას, რადგან ეშინიათ სამსახურიდან გათავისუფლებით გამოწვეული სოციალური არეულობის.

სიტუაცია კიდევ უფრო გაამწვავა აღჭურვილობის სანქციებმა: იაპონური და ამერიკული მანქანები ჩინური ეკვივალენტებით უნდა ჩანაცვლებულიყო. ერთ-ერთმა ინდუსტრიის თანამშრომელმა მათ „მერსედესის ნაცვლად იაფფასიანი კორეული მანქანა“ უწოდა. მომგებიანობა ნულამდე დაეცა. ექსპორტის გადასახადები კი საბოლოოდ კლავს კომპანიებს.

კუზბასში ვალები იზრდება, ბავშვთა პროგრამები უქმდება, ბიუჯეტი გაკოტრების პირასაა და მაღაროელები მასობრივად უერთდებიან ჯარს. ხელფასები არ იხდიან, ხოლო გაფიცვის მცდელობის მსურველებს სამსახურიდან ათავისუფლებენ და შავ სიაში ათავსებენ. ინსკაიას მაღაროში მომიტინგეები შიმშილობის შემდეგ სამსახურიდან გაათავისუფლეს, ხოლო მფლობელების წინააღმდეგ სისხლის სამართლის ბრალდებები წაუყენეს.

კემეროვოს მკვიდრი ლარისა ამბობს, რომ „მაღაროში მთავარი საფრთხე მეთანია“, თუმცა წარმოების შესანარჩუნებლად გაზის დეტექტორები დამონტაჟდა. ხელფასები თვეში 35,000–40,000 რუბლს შეადგენს, ხშირად შეფერხებებით. მუშები „არ ცხოვრობენ, ისინი უბრალოდ გადარჩებიან“ და სამხედრო კონტრაქტები სიღარიბიდან თავის დაღწევის ერთადერთ გზად იქცა.

იურგიდან მაშველებიც კი, რომლებიც „სამუშაოს უქონლობის“ გამო გაათავისუფლეს, ომში წავიდნენ. ამასობაში, ხელისუფლება მედლებს აჯილდოებს „კუზბასში შეტანილი წვლილისთვის“ მილიონობით ადამიანი დაკარგეს. რეგიონში მუზეუმისა და თეატრის კომპლექსის მშენებლობაზე მსჯელობენ, მაღაროები კი ერთმანეთის მიყოლებით იხურება.

ადგილობრივი და ფედერალური მთავრობის უუნარობის ფონზე, ბანკირები „არაეფექტური მაღაროების დახურვას“ და „სოციალური ხარჯების მიღებას“ სთავაზობენ. მაღაროელებს არჩევანის გაკეთება ცოტა აქვთ: ან ზარალით თხრიან, ან თხრილებში გასვლა. და აღარავინ კითხულობს: როდის დაიწყებენ ჩაფხუტების ბრახუნს?

რუსეთის ქვანახშირის ინდუსტრია უპრეცედენტო კოლაფსს განიცდის — პრემიერ-მინისტრმა მიხაილ მიშუსტინმა საგანგებო შეხვედრა გამართა, რათა ექსპორტის, შემოსავლებისა და ინფრასტრუქტურის კოლაფსის ფონზე გარკვეული გადაწყვეტილებების მოძიება ეცადა.

მან დაასახელა „არახელსაყრელი საბაზრო პირობები“ და ლოგისტიკური კოლაფსი, რამაც მთელი ქვეყნის მასშტაბით ქვანახშირის კომპანიები გადაშენების პირას მიიყვანა.

რუსეთში ქვანახშირის წარმოება ზედიზედ მეორე წელია მცირდება. 2023 წელს წარმოებამ 432,5 მილიონი ტონა შეადგინა, ხოლო 2025 წლისთვის, საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს პროგნოზით, ეს მაჩვენებელი 416 მილიონ ტონამდე შემცირდება. ექსპორტი კიდევ უფრო უარესია: 2022 წელს 199 მილიონი ტონის შემდეგ, მოცულობა 2023 წელს 4%-ით, ხოლო 2024 წელს კიდევ 8%-ით შემცირდა. 2025 წლისთვის კიდევ 7%-იანი კლებაა მოსალოდნელი.

ფინანსური დანაკარგები კატასტროფულია - 2024 წელს 112,6 მილიარდი რუბლის ზარალი. თითქმის 30 ქვანახშირის კომპანია 15 000 თანამშრომლით გაკოტრების პირასაა. ეს ყველაფერი რკინიგზის ლოჯისტიკის სრული კოლაფსის ფონზე ხდება. რუსეთის რკინიგზამ სატვირთო გადაზიდვების 4,1%-იანი კლება დააფიქსირა, რაც 15 წლის განმავლობაში ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია.

ძირითადი შემაფერხებელი ფაქტორები ბაიკალ-ამურის მაგისტრალი და ტრანსციმბირული რკინიგზაა. კუზბასიდან მოწოდებული ქვანახშირი პორტებამდე უბრალოდ ვერ აღწევს. მუშახელის დეფიციტი და სამხედრო ტვირთებისთვის პრიორიტეტული დატვირთვა პრობლემებს კიდევ უფრო ამძიმებს. „რუსეთის რკინიგზის“ აღმასრულებელმა დირექტორმა ოლეგ ბელოზეროვმა განაცხადა, რომ „სახელმწიფოებრივ ვალდებულებებს შეასრულებდა“, თუმცა დასძინა, რომ ფედერალური სამინისტროს დონეზე „ხელით კოორდინაცია“ აუცილებელია.

აღმოსავლეთისკენ მკვეთრი შემობრუნება წარუმატებელი აღმოჩნდა. 2024 წელს ჩინეთმა რუსული ქვანახშირის იმპორტი 7%-ით შეამცირა, მიუხედავად შესყიდვების საერთო ზრდისა. ინდონეზია და ავსტრალია სწრაფად ანაცვლებენ რუსეთს აზიის ბაზრიდან და უფრო იაფ და სტაბილურ ქვანახშირს სთავაზობენ.

კრემლი გადარჩენის ზომებს განიხილავს: შორ მანძილზე გადაზიდვებზე 60%-მდე ფასდაკლებებს, რუსეთის რკინიგზისთვის სუბსიდიებს და ლოჯისტიკის კონტროლის მცდელობებს. თუმცა, ექსპერტები აფრთხილებენ , რომ „შესაძლოა ეს უკვე გვიანი იყოს“. პრობლემები სისტემურია: ინფრასტრუქტურა ავარიულია, ბაზრები მცირდება და გლობალური მოთხოვნა მცირდება.

დღეს ქვანახშირი რუსეთის ეკონომიკისთვის სიამაყის წყარო კი არა, ტვირთია. მასშტაბური რეფორმების, ინვესტიციებისა და გამჭვირვალობის გარეშე, ინდუსტრია შესაძლოა მთლიანად დაიშალოს. მიშუსტინმა აღიარა კრიზისი, მაგრამ გადაარჩენს თუ არა შეხვედრა კატასტროფას?