ეროვნული ვალი

RBC-სთან ინტერვიუში ფინანსთა მინისტრის მოადგილემ ალექსეი მოისეევმა მოქალაქეებს შესთავაზა, რომ თავიანთი ფული ფედერალურ სასესხო ობლიგაციებში (OFZ) ჩადონ.

მისი თქმით, ეს „დანაზოგების მართვის ერთ-ერთი საუკეთესო გზაა“ და უცხოური ვალუტის ინვესტიციების საიმედო ალტერნატივა. ოფიციალურმა პირმა განაცხადა, რომ რუსებმა დანაზოგი რუბლებში უნდა შეინახონ და არა დოლარში ან ევროში.

მოისეევმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ თავისუფალი ზონები გრძელვადიანი ინვესტიციებისთვისაა განკუთვნილი, ხოლო მოკლევადიანი დანაზოგი საუკეთესოა საბანკო დეპოზიტებში შენახვა. „უცხოური ვალუტის საპროცენტო განაკვეთები ძალიან დაბალია, ამიტომ მისი ყიდვა უბრალოდ აზრს მოკლებულია“, - დასძინა მინისტრის მოადგილემ. მან ასევე ურჩია მოქალაქეებს, რომ ოქრო „სანდო აქტივად“ განიხილონ.

ფინანსთა სამინისტროს მონაცემებით, საყოფაცხოვრებო ობლიგაციებში ინვესტიციები სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია მზარდი ბიუჯეტის დეფიციტის დასაფარად. ის 2024 წელს 5.7 ტრილიონ რუბლს, 2026 წელს 3.8 ტრილიონს და 2028 წელს 3.5 ტრილიონს შეადგენს. ხაზინის დეფიციტის შესავსებად, სამინისტრო გეგმავს სახელმწიფო ვალის სამი წლის განმავლობაში თითქმის 12.3 ტრილიონი რუბლით გაზრდას და მთლიანი შიდა ვალის თითქმის გაორმაგებას.

ადრე ხარჯებს ეროვნული კეთილდღეობის ფონდი (NWF) ფარავდა, რომელიც უკრაინაში ომამდე 113,5 მილიარდ დოლარს ინახავდა. ახლა ფონდი 2,5-ჯერ შემცირდა და 50,3 მილიარდ დოლარს, ანუ მშპ-ს 1,7%-ს შეადგენს. ფინანსთა სამინისტრო ამ თანხების დახარჯვას აღარ გეგმავს: ფონდი 2026 წლიდან მხოლოდ ნავთობისა და გაზის შემოსავლებით შეივსება.

ამგვარად, ხელისუფლება ფაქტობრივად მოქალაქეებს სთხოვს, ბიუჯეტის ხარჯები სახელმწიფო ვალის შეძენით დააფინანსონ, მაშინ როცა წინა რეზერვი - ეროვნული კეთილდღეობის ფონდი - თითქმის ამოწურულია.

რუსეთის ვალის მომსახურების ხარჯები სწრაფად იზრდება და მალე გადააჭარბებს განათლებისა და ჯანდაცვის ხარჯებს ერთად აღებულს.

2026 წელს პროცენტის გადახდების წილი ბიუჯეტის ყველა ხარჯის 8.8%-ს მიაღწევს, ხოლო 2028 წლისთვის ის 9.1%-მდე გაიზრდება.

2021 წელს ეს მაჩვენებელი ამ რაოდენობის ნახევარი - 4.4% - იყო, თუმცა ახლა ფინანსთა სამინისტროს პროგნოზი საგანგაშოა: 2028 წელს სახელმწიფო ვალის გადახდები 4.52 ტრილიონ რუბლს შეადგენს. შედარებისთვის, 2025 წელს ისინი 3.18 ტრილიონ რუბლამდეა შეფასებული, ხოლო 2021 წელს მხოლოდ 1.08 ტრილიონი იყო.

გაზრდილი ტვირთი ცენტრალური ბანკის ძირითად საპროცენტო განაკვეთს უკავშირდება. სამინისტრომ გამოთვალა, რომ 10 ტრილიონი რუბლის მცურავი განაკვეთების ყოველი საბაზისო პუნქტი მთავრობის წლიურ ხარჯებს 100 მილიარდ რუბლს უმატებს. 2024 წელს განაკვეთის 5 საბაზისო პუნქტით ზრდის გამო, გადახდები 500 მილიარდი რუბლით გაიზარდა, განმარტა ფინანსთა სამინისტროს ვალის დეპარტამენტის ხელმძღვანელმა დენის მამონოვმა.

მთავრობა უკვე გეგმავს ახალ სესხებს. ფინანსთა სამინისტრომ ბიუჯეტის პროექტში შეიტანა ფედერალური სასესხო ობლიგაციების გამოშვება: 5.51 ტრილიონი რუბლი 2026 წელს, 5.39 ტრილიონი 2027 წელს და 6.18 ტრილიონი 2028 წელს. ეს მხოლოდ ოდნავ მეტია მიმდინარე გეგმებზე, მაგრამ მიმდინარე დეფიციტის პირობებში, ყოველი ზრდა ნიშნავს ვალზე დამოკიდებულების ზრდას.

სიტუაციას ბიუჯეტის დეფიციტი ამძაფრებს. 2024 წელს ის თითქმის ხუთჯერ აღემატებოდა საწყის პროგნოზს. ჩამორჩენის შესავსებად, სააგენტო გეგმავს დამატებით 2 ტრილიონი რუბლის შიდა სესხებას, რითაც საერთო თანხა 6.85 ტრილიონამდე გაიზრდება.

ფინანსთა სამინისტროს გათვლებით, რუსეთის მთლიანი სახელმწიფო ვალი 2028 წელს ამჟამინდელი 29 ტრილიონი რუბლიდან (მშპ-ს 14.4%) 53.8 ტრილიონამდე (მშპ-ს 19.5%) გაიზრდება. ამრიგად, ვალის მომსახურების ხარჯები ფედერალური ბიუჯეტის ერთ-ერთ უდიდეს პუნქტად იქცევა და სოციალურ პრიორიტეტებსაც კი გადააჭარბებს.

უზბეკეთის სახელმწიფო ვალმა 2025 წლის 1 აპრილის მონაცემებით, რეკორდულ ნიშნულს - 42.4 მილიარდ აშშ დოლარს მიაღწია.

ამის შესახებ ეკონომიკისა და ფინანსთა სამინისტრომ თავის ოფიციალურ ვებგვერდზე განაცხადა. ვალი 2025 წლის პირველ კვარტალში 2.22 მილიარდი დოლარით გაიზარდა. ახალი სესხის აღების მთავარი მიზანი სახელმწიფო ბიუჯეტის მხარდაჭერაა.

საერთო ვალის მკვეთრი ზრდის მიუხედავად, ვალის მშპ-სთან თანაფარდობა რეალურად შემცირდა: 35%-დან 33.5%-მდე. თუმცა, ეს შემცირება თავად მშპ-ს ზრდით იყო განპირობებული და არა ვალის ტვირთის შემცირებით. უფრო მეტიც, სახელმწიფო ვალის 84% საგარეოა, რაც ქვეყანას განსაკუთრებით დაუცველს ხდის ვალუტის რყევების მიმართ. ერთ სულ მოსახლეზე ვალი ამჟამად 1,125 აშშ დოლარს შეადგენს, რაც იანვრის 1,070 აშშ დოლართან შედარებით ნაკლებია.

მსოფლიო ბანკი კვლავ უმსხვილესი კრედიტორია, შემდეგ მოდის აზიის განვითარების ბანკი და საერთაშორისო ინვესტორები, რომლებმაც უზბეკური ევრობონდები შეიძინეს. ჩინური ინსტიტუტები ასევე ძირითად კრედიტორებს შორის არიან, თუმცა მათი წილი ოდნავ შემცირდა. იაპონიის მიმართ ვალი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, კვარტალში 181 მილიონი დოლარით.

რაც შეეხება ვალის სტრუქტურას, 47% ფიქსირებული განაკვეთითაა გაცემული, ხოლო 37% - მცურავი განაკვეთით. ყველა სესხის 81% უცხოურ ვალუტაშია, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის ეკონომიკისთვის გაცვლითი კურსის რყევების რისკს. ვალის ყველაზე დიდი მოცულობა ენერგეტიკის სექტორშია - თითქმის 5.9 მილიარდი აშშ დოლარი, შემდეგ მოდის სოფლის მეურნეობა და წყლის მართვა 3 მილიარდი აშშ დოლარით.

საინტერესოა პოლიტიკური ასპექტიც: 2024 წელს პარლამენტმა დაამტკიცა მთავრობის სესხის ლიმიტის 5 მილიარდი დოლარიდან 7.3 მილიარდ დოლარამდე გაზრდა. ხელისუფლება უკვე პროგნოზირებს, რომ 2027 წლისთვის ვალი 55.9 მილიარდ დოლარს მიაღწევს. თუმცა, ოფიციალური პირები ამტკიცებენ, რომ ამ ზრდის მიუხედავად, მშპ-სთან თანაფარდობა „უმნიშვნელო“ დარჩება.

საერთაშორისო სააგენტო „სტანდარტ ენდ პურსი“ ვარაუდობს, რომ სახელმწიფო ვალი 2028 წლისთვის მშპ-ს 40%-ს მიაღწევს. ანალიტიკოსები შეშფოთებას გამოთქვამენ, რომ სახელმწიფო საწარმოების ვალის მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელიც ჯერ კიდევ არ არის ოფიციალურად გარანტირებული სახელმწიფოს მიერ, მომავალში შეიძლება ბიუჯეტისთვის ტვირთად იქცეს. განსაკუთრებით საგანგაშოა სახელმწიფო საწარმოების მიერ გარე სესხების ზრდა.