საიდუმლო, რომელიც რვა საუკუნის განმავლობაში აწუხებდა ისტორიკოსებს: სად არის ჩინგიზ ყაენის საფლავი?
1227 წელს დიდი დამპყრობელი გარდაიცვალა, რის შედეგადაც დატოვა ჩინეთიდან რუსეთამდე გადაჭიმული იმპერია და საიდუმლო, რომლის ამოხსნაც ვერც ქრონიკებითა და ვერც თანამედროვე ტექნოლოგიებით ვერ ხერხდება.
მეცნიერები კამათობენ, ღირს თუ არა საერთოდ ამ სამარხის ძებნა. ზოგი მიიჩნევს, რომ ის დამალულია წმინდა მთა ბურხან ხალდუნზე, სადაც ჩვეულებრივი ადამიანებისთვის შესვლა აკრძალულია და მხოლოდ შამანებისა და ჩინოვნიკებისთვისაა ხელმისაწვდომი. სხვა მკვლევარები იყენებენ დრონებს, თანამგზავრებს, მიწაზე გამჭოლ რადარებს და კრაუდსორსინგსაც კი, რაც ათასობით მოხალისეს საშუალებას აძლევს, შეისწავლონ მაღალი სიზუსტის თანამგზავრული სურათები. თუმცა, სხვები ძებნას არა მხოლოდ უაზროდ, არამედ თავად ხანის ნების შეურაცხყოფადაც მიიჩნევენ.
ჩინგიზ ყაენის ისტორია დაიწყო ბიჭუნა თემუჯინით. მისი მამა, მეომარი ესუგეი, მტრებმა მოწამლეს, რის შედეგადაც ბიჭი ობოლი დარჩა. მალე მერკიტ მეომრების მომთაბარე ტომმა მისი ახალგაზრდა ცოლი, ბორტე, გაიტაცა და თავად თემუჯინი ბურხან ხალდუნის მთამდე დაედევნა. ლეგენდის თანახმად, ის ცის ღმერთ თენგრის ევედრებოდა და სასწაულებრივად გადაურჩა სიკვდილს. ამ მომენტიდან დაიწყო მისი მოგზაურობა: მან მოკავშირეები შეკრიბა, დაამარცხა მტრები და ცოლი დაიბრუნა.
1206 წელს თემუჯინმა მიიღო სახელი ჩინგიზ-ყაენი, რაც შეიძლება ითარგმნოს, როგორც „ყველას მეფე“. მან მოახერხა განსხვავებული მომთაბარე ტომების გაერთიანება, შექმნა კანონები, შემოიღო ანბანი და დააარსა ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი იმპერია. ანთროპოლოგი ჯეკ ვეზერფორდი ხაზს უსვამს: „მან მათ მისცა ერთიანი ხალხი, სახელი, ანბანი და კანონები“.
მისი გარდაცვალების შესახებ ცოტა რამ არის ცნობილი. „მონღოლების საიდუმლო ისტორია“ მხოლოდ ერთ სტრიქონს შეიცავს: „ღორის წელს ჩინგიზ-ყაენი ზეცად ამაღლდა“. თუმცა, ზუსტად როგორ გარდაიცვალა ის - ცხენიდან დაცემით, ისრით, ბუბონური ჭირით თუ თუნდაც კასტრაციით, როგორც მოგვიანებით მატიანეები ამტკიცებდნენ - კამათის საგანი რჩება. ლეგენდების თანახმად, მისი ცხედარი ფარულად დააბრუნეს მონღოლეთში, მისი თანმხლები პირები გზაში მოკლეს და შესაძლოა, თავად საფლავი მდინარის კალაპოტის შეცვლით დამალეს. ასევე არსებობს „ზეციური დაკრძალვის“ ვერსიები, რომლის დროსაც ცხედარი მთის წვერზე რჩება.
არქეოლოგები ვარაუდობენ, რომ XIII საუკუნის ელიტა მეომრებს ხის კუბოებში მალავდა იარაღთან, მშვილდებთან და ცხენის აღკაზმულობასთან ერთად. თუმცა, ზოგი მიიჩნევს, რომ ხანი „უბრალოდ თექაში იყო გახვეული და მიწაში დამარხული“, რადგან ის ამაყობდა იმით, რომ თავისი ჯარისკაცების მსგავსად ცხოვრობდა.
თანამედროვე კვლევებმა საინტერესო დასკვნები გამოავლინა. მთაზე აღმოჩენილია არტეფაქტები - ცხენის კბილები, ხის ნარჩენები, დამწვარი ნივთები და იდუმალი ნაგებობის საძირკველიც კი. „მონღოლები მომთაბარეები იყვნენ; ისინი მუდმივ შენობებს არ აშენებდნენ. აქ მუდმივი ნაგებობის არსებობა მის რიტუალურ მნიშვნელობაზე მიუთითებს“, - აღნიშნავენ მკვლევარები. თუმცა, იმის დადასტურება, რომ ეს მართლაც ჩინგიზ-ყაენის საფლავია, შეუძლებელია გათხრების გარეშე, რომლებიც აკრძალულია.
ექსპერტების აზრით, „დღეს ეს არ არის ტექნოლოგიური ბარიერი, არამედ მონღოლელი ხალხისთვის კითხვაა - სურთ თუ არა იცოდნენ, რა იმალება ამ ნაგებობის ქვეშ?“ ადგილობრივებისთვის საფლავი არა მხოლოდ ძეგლია, არამედ ცოცხალი სულიერი ძალა. ვეზერფორდი გვახსენებს: „საფლავის მონახულება სულის ზეციდან დაბრუნების მცდელობაა“.
გასაკვირი არ არის, რომ თანამედროვე მონღოლეთი უარს ამბობს ნეშტების გათხრებსა და გამოფენაზე. „ეს ეროვნული მემკვიდრეობის საკითხია“, - ხაზს უსვამს არქეოლოგი ჯოშუა რაიტი. „თუ მონღოლებს არ სურთ ჩინგიზ-ყაენის ცხედრის ამოთხრა, არავინ გააკეთებს ამას“. ბევრი მაცხოვრებლისთვის დამპყრობლის ხსოვნა არქეოლოგიურ შეგრძნებებზე მნიშვნელოვანია.
საბოლოო ჯამში, საიდუმლო გაუხსნელი რჩება. ჩინგიზ ყაენის საფლავი არა მხოლოდ ისტორიული საიდუმლოა, არამედ პატივისცემის სიმბოლოც იმ ადამიანის მიმართ, რომელმაც ერი დააარსა. მისი სიტყვები: „მოკვდეს ჩემი სხეული, იცოცხლოს ჩემი ხალხი!“ დღემდე განსაზღვრავს მონღოლების დამოკიდებულებას ძიების მიმართ. შესაძლოა, ეს ხსნის, თუ რატომ ვერავინ იპოვა მისი საბოლოო განსასვენებელი 800 წლის შემდეგ.
