ათობით მეგალითი, რომელთა წონა 3-დან 8 ტონამდეა, ვიშაპები ანუ „დრაკონის ქვები“ - მიმოფანტულია სომხეთის მთებში, ზღვის დონიდან 3000 მეტრამდე სიმაღლეზე. ეს სტელები დაახლოებით 6000 წლის წინ, სტოუნჰენჯის ხანაშია აღმართული და მორთულია თევზის ან გაწელილი ძროხის ტყავის ჩუქურთმებით. ერევნის უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებულმა ახალმა კვლევამ პირველად სისტემატიზაცია გაუკეთა ამ ძეგლებიდან 143-ს და მათი დანიშნულების ახსნა შესთავაზა.
ქვები, რომლებიც ძალისხმევაზე მნიშვნელოვანია
მეცნიერებმა აღმოაჩინეს უცნაური კანონზომიერება: ვიშაპების ზომა არ არის დამოკიდებული იმ სიმაღლეზე, რომელზეც ისინი დამონტაჟებულია. თუმცა, მთებში ყოველი დამატებითი მეტრი უზარმაზარ ძალისხმევას მოითხოვდა - მოკლე, უნალექო სეზონი და რთული ლოჯისტიკა მრავალტონიანი ლოდების ტრანსპორტირებას უკიდურესად შრომატევადს ხდიდა. მკვლევარებმა დაასკვნეს, რომ ადგილმდებარეობის შერჩევა უძველესი ხალხისთვის გადამწყვეტი იყო. ეს ნიშნავს, რომ ინსტალაციის ადგილმდებარეობის სიმბოლური ან რიტუალური ღირებულება ფიზიკურ ხარჯებს აჭარბებდა.
წყლისა და წმინდა ნიშნების კულტი
მეცნიერთა აზრით, ვიშაპები წყლის კულტთან ასოცირდება. თევზის გამოსახულებით სტელები უფრო ხშირად წყაროებთან და ნაკადულებთან მდებარეობს, ხოლო „კანის“ მოტივებით ქვები ხეობებში გვხვდება, სადაც მოგვიანებით სარწყავი არხები გაჩნდა.
ათასწლეულების შემდეგ, ურარტუელებმა ამ მეგალითებზე ლურსმული დამწერლობა ამოკვეთეს, ხოლო ადრეულმა ქრისტიანებმა ჯვრები დაამატეს. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ვიშაპები კვლავ წმინდა ტერიტორიულ მარკერებად აღიქმებოდა. მათი შემქმნელებისთვის ისინი უბრალოდ ღირსშესანიშნაობებზე მეტი იყო, არამედ საზოგადოების სულისკვეთებისა და ლანდშაფტზე უფლების გამოხატულება. დღეს „დრაკონის ქვები“ იმ ადამიანების შეხსენებას წარმოადგენს, ვინც პირველებს შორის ისწავლა მკაცრი მთის რელიეფის სიცოცხლის წყაროდ გამოყენება.