ალექსანდრ ლუკაშენკოს შესაძლო ავადმყოფობის შესახებ სპეკულაციების ფონზე, ექსპერტები განიხილავენ, თუ რა მოხდება ქვეყანაში მისი უეცარი გარდაცვალების შემთხვევაში და ასახელებენ სცენარებს ბელარუსში ხელისუფლების გადაცემის შესახებ.
2023 წლის 9 მაისს, ბელორუსის პრეზიდენტმა ალექსანდრე ლუკაშენკომ მონაწილეობა მიიღო მოსკოვში გამართულ გამარჯვების დღის აღლუმში, სადაც მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა შესამჩნევი იყო. იმავე დღეს, ლუკაშენკომ პირველად არ წარმოთქვა სიტყვით მინსკში გამართულ საზეიმო ღონისძიებაზე; იგი თავდაცვის მინისტრმა შეცვალა. ამან გამოიწვია სპეკულაციები ლუკაშენკოს შესაძლო ავადმყოფობის შესახებ. რა მოხდება, თუ ის მოულოდნელად გარდაიცვლება? როგორი იქნება ამ შემთხვევაში ხელისუფლების გადაცემა? ამზადებს თუ არა ლუკაშენკო მემკვიდრეს და გამოიყენებს თუ არა სვეტლანა ტიხანოვსკაია ამ შესაძლებლობას?
რას ამბობს კანონი?
ბელარუსის კანონმდებლობის თანახმად, პრეზიდენტის გარდაცვალების შემთხვევაში ორი შესაძლო შედეგი არსებობს. თუ სახელმწიფოს მეთაური ბუნებრივი მიზეზით გარდაიცვლება, ახალ არჩევნებამდე პრეზიდენტის მოვალეობას პარლამენტის ზედა პალატის სპიკერი შეასრულებს. ამჟამად ამ თანამდებობას ნატალია კოჩანოვა იკავებს. მისი პოლიტიკური კარიერა 16 წლის წინ ნავაპოლოცკის მერის თანამდებობაზე დაიწყო. შემდგომში ის ბელარუსის მთავრობაში ერთადერთი ქალი ვიცე-პრემიერი გახდა, პრეზიდენტის ადმინისტრაციას ხელმძღვანელობდა და მინსკში ლუკაშენკოს თანაშემწედ მუშაობდა. ამ წლების განმავლობაში ის მუდმივად ავლენდა პრეზიდენტისადმი ერთგულებას.
სხვათა შორის, ბელარუსის რესპუბლიკის 1994 წლის კონსტიტუცია ითვალისწინებდა, რომ მოვალეობის შემსრულებელი პრეზიდენტი იქნებოდა პარლამენტის ქვედა პალატის სპიკერი, ხოლო 1996 წლის კონსტიტუცია ითვალისწინებდა, რომ პრემიერ-მინისტრი მოვალეობის შემსრულებელი პრეზიდენტი იქნებოდა. უახლესი ცვლილებები 2022 წელს, ყველაზე მწვავე პოლიტიკური კრიზისის ფონზე შევიდა. პირველი სცენარის თანახმად, ახალი არჩევნები პრეზიდენტის გარდაცვალებიდან არაუგვიანეს 70 დღისა უნდა ჩატარებულიყო.
თუ პრეზიდენტი ძალადობრივად გარდაიცვლება, ქვეყანაში დაუყოვნებლივ ცხადდება საგანგებო ან საომარი მდგომარეობა. ეს დებულება ბელარუსის რესპუბლიკის კონსტიტუციას მხოლოდ გასულ წელს დაემატა. საგანგებო მდგომარეობის დროს მოქალაქეთა გადაადგილება შეიზღუდება, უსაფრთხოების ძალები უფრო ინტენსიურად იქნებიან განლაგებულნი, ხოლო მიტინგები და გაფიცვები აიკრძალება. საომარი მდგომარეობის გამოცხადების შემთხვევაში, დაწესდება კომენდანტის საათი და სამხედრო სამსახურში მყოფ პირებს აეკრძალებათ გადაადგილება. ძალაუფლება ახალი პრეზიდენტის არჩევამდე უშიშროების საბჭოს გადაეცემა. ეს ცვლილება გასულ წელსაც განხორციელდა. ამ შემთხვევაში, ალექსანდრე ლუკაშენკოს ნატალია კოჩანოვა შეცვლის. ყველა თანამდებობის პირი ვალდებულია დაიცვას უშიშროების საბჭოს გადაწყვეტილებები, მათ შორის მისი სახელმწიფო მდივანი. ამ თანამდებობას ამჟამად ალექსანდრე ვოლფოვიჩი იკავებს, რომელიც რუსეთში დაიბადა, რაც მას პრეზიდენტობის კანდიდატად კენჭისყრაში მონაწილეობის უფლებას უკრძალავს.
მეორე სცენარში ახალი არჩევნების ჩატარების ბოლო ვადა არ არსებობს; საგანგებო ან საომარი მდგომარეობის დროს ხმის მიცემა შეუძლებელია. მიუხედავად იმისა, რომ საგანგებო მდგომარეობა შეიძლება მაქსიმუმ ერთ თვეს გაგრძელდეს, საომარი მდგომარეობისთვის შეზღუდვები არ არსებობს. ამრიგად, გარდამავალი პერიოდი შეიძლება წლების განმავლობაში გაგრძელდეს, თუ ხელისუფლება ამას მოისურვებს.
ლუკაშენკო მემკვიდრეს ამზადებს?
„ახალი იდეების ცენტრის“ უფროსი მკვლევარი პაველ მაცუკევიჩი მიიჩნევს, რომ ლუკაშენკომ შეიმუშავა გეგმა მისი გარდაცვალების შემთხვევაში, თუმცა კოჩანოვა მემკვიდრედ არ უნდა ჩაითვალოს, მიუხედავად მის მიმართ გამოვლენილი განსაკუთრებული ნდობისა.
„კოჩანოვამ უნდა უზრუნველყოს ძალაუფლების გადაცემა არჩევნებში გამარჯვებულად გამოცხადებული შემდეგი პოლიტიკოსისთვის“, - მიაჩნია მაცუკევიჩს. „ეს ადამიანი შეიძლება იყოს ლუკაშენკოს უფროსი ვაჟი, რომელიც უდავო ავტორიტეტით სარგებლობს მთავრობაში, თუმცა პირად ცხოვრებაში. მხოლოდ ეს, ალექსანდრე ლუკაშენკოს ლოგიკის თანახმად, უზრუნველყოფს მისი ოჯახის უსაფრთხოებას“.
ექსპერტი ასევე აღნიშნავს, რომ რუსეთს შეუძლია სხვა მემკვიდრე აირჩიოს - მაგალითად, პრემიერ-მინისტრი. რომან გოლოვჩენკოს „ვიქტორ ლუკაშენკოს კაცს“ უწოდებენ. მან მოსკოვში მყარი რეპუტაცია დაიმკვიდრა, ადრე სამხედრო-სამრეწველო კომიტეტს ხელმძღვანელობდა, რაც უსაფრთხოების ძალებისთვის უცხოს ხდის. მას ასევე აქვს კავშირები აღმოსავლეთში - ის არაბთა გაერთიანებულ საემიროებში ელჩის თანამდებობას იკავებს.
შეიძლება თუ არა, რომ უსაფრთხოების სამსახურების წარმომადგენელი გახდეს მემკვიდრე? ექსპერტთა ქსელის „ჩვენი აზრის“ კოორდინატორი, ვადიმ მოჟეიკო, მათი შანსების მიმართ ნეგატიურად არის განწყობილი. „ბელორუსის უსაფრთხოების ძალებს ფიზიკური ძალაუფლება აქვთ, მაგრამ თავად ჩინოვნიკებს ასეთი მმართველი არ სურთ, რადგან რეპრესიების ეშინიათ“, - ამბობს ის. „სტალინის სიკვდილი კარგი ილუსტრაციაა იმისა, თუ როგორ ერთიანდება ასეთ შემთხვევებში ნომენკლატურა უსაფრთხოების სამსახურების წინააღმდეგ“.
გარდა ამისა, მოჟეიკო აღნიშნავს, რომ ბელორუსის უსაფრთხოების ძალებს შორის ერთიანობა არ არსებობს - ეს ყოველთვის იყო ლუკაშენკოს პოლიტიკის საფუძველი, რომელიც შეთქმულების ეშინია.
გამოიყენებს თუ არა ოპოზიცია ამ შესაძლებლობას?
სვეტლანა ტიხანოვსკაია პროგნოზირებს, რომ ლუკაშენკოს გარდაცვალების შემდეგ მის ელიტაში ნამდვილი ბრძოლა დაიწყება: „თუ ის წავა, ამ „ელიტის“ გავლენა ძალიან მყიფე იქნება - და მათი ამბიციები უზარმაზარი. სწორედ ამ მომენტში უნდა დაინიშნოს ახალი არჩევნები - ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისისა და მზარდი დაყოფის მოსაგვარებლად“. პოლიტიკოსმა აღნიშნა, რომ დემოკრატიულმა ძალებმა შეიმუშავეს გარდამავალი პერიოდის სტრატეგია, მაგრამ ის ჯერ არ გამოქვეყნებულა.
„იდეალური გეგმა არ შეიძლება არსებობდეს; ეს ბელარუსისთვის უპრეცედენტო მოვლენა იქნება“, - მიაჩნია მოჟეიკოს. „ყველაზე მნიშვნელოვანია მომენტის გამოყენება. თუ ბელარუსში ძალიან ადრე დაბრუნდები, შეიძლება ციხეში აღმოჩნდე. თუ ძალიან გვიან დაბრუნდები, ყველაფერი უკვე გადაწყვეტილი იქნება“.
ექსპერტი აღნიშნავს, რომ იმ პოლიტიკოსებსაც კი, რომლებიც ციხეში არიან და ამჟამად გეგმების შემუშავებას ვერ ახერხებენ, დიდი შანსი აქვთ, წვლილი შეიტანონ ქვეყნის ტრანსფორმაციაში. „მათ ლუკაშენკოს ოპონენტები დიდ პატივს სცემენ, ამიტომ ისინი შეიძლება სახელმწიფოს მეთაურის თანამდებობისთვის შესაფერისი კანდიდატები აღმოჩნდნენ“, - მიაჩნია რესპონდენტს.
წაიკითხეთ წყარო
